Yayın tarihi
NDT Terimleri Sözlüğü: Tahribatsız Muayenede Kullanılan Terimler
Bu sözlük, NDT (tahribatsız muayene) ve muayene sektöründe yaygın kullanılan terimleri Türkçe açıklamasıyla bir araya getirir. Her terim için İngilizce karşılığı ve kısa bir tanım verilmiştir. Muayene firmaları, teknisyenler ve kalite yöneticileri için başvuru kaynağı olarak tasarlandı.
A
A-Tarama (A-Scan)
Ultrasonik muayenede (UT) en temel görüntüleme biçimidir. Yatay eksen zaman/derinliği, dikey eksen yansıma genliğini gösterir. Bir süreksizliğin derinliği ve büyüklüğü A-tarama üzerinden yorumlanır. Çoğu konvansiyonel UT cihazı A-tarama çıkışı üretir.
Akreditasyon
Bir muayene kuruluşunun, belirli bir standartta (ör. ISO/IEC 17020) tanımlanmış gereksinimleri karşıladığını kanıtladığı resmi tanınma sürecidir. Türkiye'de akreditasyon TÜRKAK tarafından verilir. Akreditasyon, muayene sonuçlarının tarafsızlığını ve güvenilirliğini belgeler. (İng: Accreditation)
AUT (Otomatik Ultrasonik Muayene)
Elle tarama yerine mekanize veya robotik sistemlerle gerçekleştirilen ultrasonik muayene yöntemidir. Boru hatları ve büyük kaynak dikişlerinde tutarlı ve hızlı tarama için kullanılır. PAUT veya konvansiyonel UT problarıyla uygulanabilir. (İng: Automated Ultrasonic Testing)
B
B-Tarama (B-Scan)
Ultrasonik muayenede bir kesit görüntüsü sunar; tarama doğrultusunda malzemenin yan profilini gösterir. Süreksizliklerin derinliğini ve boyutunu daha net değerlendirmek için A-taramaya ek olarak kullanılır. (İng: B-Scan)
Bağlaç / Temas Malzemesi (Couplant)
Ultrasonik muayenede transdüser ile test edilen malzeme arasındaki hava boşluğunu gidermek için uygulanan sıvı veya jel malzemedir. Sesin malzemeye geçişini sağlar; su, gliserin veya özel jeller kullanılabilir. (İng: Couplant)
C / Ç
C-Tarama (C-Scan)
Ultrasonik muayenede tarama alanının üstten görünümünü sunar; tıpkı bir harita gibi yüzey üzerindeki süreksizliklerin konumunu gösterir. Büyük plakaların veya kaynak dikişlerinin otomatik taramasında sıkça kullanılır. (İng: C-Scan)
D
DAC (Mesafe-Genlik Eğrisi)
Ultrasonik muayenede referans reflektörlerin farklı derinliklerdeki yankı genliklerini birleştirerek oluşturulan eğridir. Derinlikle azalan ses gücünü telafi eder; süreksizlik boyutunun standarta göre değerlendirilmesinde kullanılır. (İng: Distance Amplitude Correction / DAC Curve)
DR (Dijital Radyografi)
X-ışını veya gama ışınının film yerine dijital dedektör üzerine düşürüldüğü radyografik muayene yöntemidir. Görüntü anında elde edilir, film banyosu gerekmez ve görüntü kalitesi yazılımla iyileştirilebilir. (İng: Digital Radiography)
E
ET (Eddy Akımı Muayenesi)
Elektromanyetik indüksiyon ilkesine dayanan tahribatsız muayene yöntemidir. İletken malzemelerde yüzey ve yüzey altı çatlaklar, korozyon ve duvar incelmesi tespitinde kullanılır. Boru iç yüzeyi muayenesi ve uçak bileşeni kontrolünde yaygındır. (İng: Eddy Current Testing)
F
Film Radyografi
Geleneksel radyografik muayenede X-ışını veya gama ışınının gümüş halojenür film üzerinde görüntü oluşturduğu yöntemdir. Film banyolanarak değerlendirilir; uzun süreli arşivleme gerektirir. Dijital yöntemlerle giderek daha az kullanılmaktadır.
H
HAZ (Isıdan Etkilenmiş Bölge)
Kaynak işlemi sırasında ergimeksizin ısıya maruz kalan ve bu nedenle metalürjik özellikleri değişen ana metal bölgesidir. HAZ, kaynakla birlikte muayenenin odaklandığı kritik bir bölgedir; süreksizliklerin büyük bölümü bu alanda oluşur. (İng: Heat Affected Zone)
İ
İndikasyon
Tahribatsız muayenede saptanan, yorum gerektiren sinyal veya görüntüdür. Bir indikasyon gerçek bir süreksizliği temsil edebilir (gerçek indikasyon) ya da malzeme geometrisinden veya muayene tekniğinden kaynaklanan bir yanıltıcı sinyal olabilir (yanlış indikasyon). (İng: Indication)
ISO 9712
Tahribatsız muayene personelinin sertifikalandırılmasına yönelik uluslararası standarttır. Seviye 1, 2 ve 3 olmak üç düzeyde sertifika tanımlar; her seviyenin teorik bilgi, pratik beceri ve deneyim gereksinimleri vardır. Türkiye'de EN ISO 9712 kapsamında TS EN ISO 9712 esas alınmaktadır.
ISO/IEC 17020
Muayene kuruluşlarının akreditasyonunda esas alınan uluslararası standarttır. A, B ve C tipi muayene kuruluşlarını tanımlar; bağımsızlık, tarafsızlık ve teknik yeterlilik gereksinimlerini kapsar. Türkiye'de TÜRKAK bu standart kapsamında akreditasyon vermektedir.
ISO/IEC 17025
Test ve kalibrasyon laboratuvarlarının akreditasyonunda kullanılan standarttır. NDT alanında kalibrasyon laboratuvarları ve bazı test faaliyetleri bu standart kapsamında değerlendirilebilir.
ISO/IEC 17024
Personel belgelendirme kuruluşlarının akreditasyonunda kullanılan standarttır. NDT teknisyenlerini sertifikalandıran kuruluşlar (ör. IŞTEC, Türk Lloyd) bu standart kapsamında akredite olabilir.
K
Kabul Kriteri (Acceptance Criteria)
Muayene sonucunun kabul veya red kararı için belirlenen sınır değerleridir. Standarda (ör. ISO 5817, ASME, EN 12062), müşteri şartnamesine veya uygulanabilir yönetmeliğe göre belirlenir. Aynı süreksizlik farklı kabul kriterlerine göre farklı sonuç verebilir. (İng: Acceptance Criteria)
Kalibrasyon
Ölçüm cihazının veya muayene ekipmanının bilinen referans değerlerine göre ayarlanması ve doğrulanması işlemidir. NDT ekipmanının (UT cihazı, RT tüpü, MT yoke) kalibrasyonu akreditasyon ve standart uyumu için zorunludur; belirli periyotlarda yenilenmesi gerekir. (İng: Calibration)
CR (Bilgisayarlı Radyografi)
Radyografik muayenede fosfor plaka dedektörler kullanılarak görüntünün dijital ortamda elde edildiği yöntemdir. Geleneksel filmden daha hızlı ancak DR'den daha yavaştır; kimyasal banyosu olmadığı için çevre dostu bir ara çözüm olarak değerlendirilir. (İng: Computed Radiography)
M
MT (Manyetik Parçacık Muayenesi)
Ferromanyetik malzemelerin yüzey ve yüzey altı süreksizliklerini tespit eden tahribatsız muayene yöntemidir. Malzeme manyetize edilir; demir oksit parçacıkları süreksizlik noktalarında birikerek görsel indikasyon oluşturur. Alüminyum ve östenitik paslanmaz çelik gibi manyetize olmayan malzemelerde uygulanamaz. (İng: Magnetic Particle Testing)
N
NDT (Tahribatsız Muayene)
Malzeme veya bileşenin yapısına zarar vermeden iç ve yüzey süreksizliklerini, boyutsal sapmaları veya malzeme özelliklerini tespit eden muayene yöntemlerinin genel adıdır. Başlıca yöntemler: UT, MT, RT, PT, VT, ET. (İng: Non-Destructive Testing)
NDE / NDI
NDT ile eş anlamlı olarak kullanılabilen kısaltmalardır. NDE (Tahribatsız Değerlendirme) süreksizliğin boyutu ve karakterizasyonuna, NDI (Tahribatsız Muayene/İnceleme) ise yalnızca tespit işlemine vurgu yapar. (İng: Non-Destructive Evaluation / Non-Destructive Inspection)
P
PAUT (Faz Dizisi Ultrasonik Muayene)
Çok elemanlı problarla farklı açılarda eş zamanlı ultrasonik tarama yapılmasına olanak tanıyan gelişmiş ultrasonik muayene yöntemidir. Karmaşık geometrilerde daha ayrıntılı görüntü sağlar; geleneksel UT ile kıyaslandığında daha az tarama geçişi gerektirir. (İng: Phased Array Ultrasonic Testing)
Penetremetre (IQI — Görüntü Kalite Göstergesi)
Radyografik görüntünün kalitesini doğrulamak için film veya dedektör üzerine yerleştirilen referans cisimidir. Telin veya deliğin görünür olup olmaması, görüntünün minimum kalite eşiğini karşılayıp karşılamadığını gösterir. (İng: IQI — Image Quality Indicator / Penetrameter)
PT (Penetrant Muayene / Sıvı Penetrant)
Gözenekli olmayan malzemelerin yüzeyine açık süreksizlikleri tespit eden tahribatsız muayene yöntemidir. Düşük viskoziteli boya malzeme yüzeyine uygulanır, beklenir, silinir ve ardından geliştirici (developer) ile görünür hale getirilir. Hem metalik hem metalik olmayan malzemelerde uygulanabilir; yüzey altını görmez. (İng: Liquid Penetrant Testing)
R
Referans Bloğu
Ultrasonik muayenede ekipmanın kalibre edilmesi için kullanılan, boyutları ve özellikleri bilinen metal bloklardır. Cihazın hassasiyeti ve ölçüm doğruluğu referans blok üzerindeki bilinen reflektörlerle ayarlanır. (İng: Reference Block / Calibration Block)
RT (Radyografik Muayene)
X-ışını veya gama ışınının malzeme içinden geçirilerek film veya dijital dedektör üzerinde görüntü oluşturduğu tahribatsız muayene yöntemidir. İç süreksizlikler (gözenek, cüruf, iç çatlak) görüntülenerek tespit edilir. Radyasyon güvenliği açısından en fazla düzenlemeye tabi NDT yöntemidir. (İng: Radiographic Testing)
S
Seviye 1 / 2 / 3 (NDT Personel Sertifikasyonu)
ISO 9712 kapsamında tanımlanan yetkinlik düzeyleridir. Seviye 1: denetim altında kalibrasyon, tarama ve kayıt. Seviye 2: bağımsız muayene, değerlendirme ve rapor yazımı. Seviye 3: prosedür onayı, teknik yönetim, eğitim ve metodoloji geliştirme. (İng: Level 1 / 2 / 3)
Süreksizlik (Discontinuity)
Malzemenin homojenliğini bozan çatlak, gözenek, cüruf kalıntısı, laminasyon veya benzeri yapısal düzensizliklerin genel adıdır. Her süreksizlik bir kusur (hata) değildir; kabul kriterini aşan süreksizlik "kusur" olarak tanımlanır. (İng: Discontinuity)
T
TAEK (Türkiye Atom Enerjisi Kurumu)
Türkiye'de radyoaktif maddelerin ve radyasyon kaynaklarının kullanımını düzenleyen ve denetleyen kurumdur. RT muayenesi yapan firmaların TAEK'ten lisans alması ve radyasyon güvenliği yükümlülüklerini yerine getirmesi zorunludur.
TBDS (Teknik Belge Doğrulama Sistemi)
TÜRKAK'ın akredite kuruluşlar tarafından düzenlenen teknik belgelerin (muayene raporu, kalibrasyon sertifikası, personel belgesi) dijital ortamda doğrulanmasına olanak tanıyan merkezi sistemidir. QR kodu veya referans numarasıyla belge özgünlüğü sorgulanabilir. (İng: Technical Document Verification System)
TOFD (Uçuş Süresi Kırınım Yöntemi)
İki ayrı transdüsör kullanılarak süreksizlik uçlarından kırınan ses dalgaları üzerinden boyut tespiti yapılan gelişmiş ultrasonik yöntemdir. Kaynak muayenesinde süreksizlik boyutunu yüksek doğrulukla ölçer; görüntü arşivlenebilir. (İng: Time of Flight Diffraction)
Transdüser / Prob
Ultrasonik muayenede elektrik enerjisini ses dalgasına, ses dalgasını elektrik sinyaline dönüştüren piezoelektrik elemanlı algılayıcıdır. Frekansı, çapı ve açısı muayene uygulamasına göre seçilir. (İng: Transducer / Probe)
TÜRKAK (Türk Akreditasyon Kurumu)
Türkiye Cumhuriyeti'nin tek resmi akreditasyon kuruluşudur. Muayene kuruluşları (ISO 17020), test ve kalibrasyon laboratuvarları (ISO 17025) ve personel belgelendirme kuruluşları (ISO 17024) gibi uygunluk değerlendirme kuruluşlarını akredite eder. EA ve IAF üyesidir.
U
UT (Ultrasonik Muayene)
Yüksek frekanslı ses dalgalarıyla malzemelerin iç yapısındaki süreksizliklerin ve kalınlık ölçümünün yapıldığı tahribatsız muayene yöntemidir. Metal, plastik ve kompozit malzemelerde uygulanabilir; kaynak dikişleri, borular ve tanklar UT muayenesinin sık uygulama alanlarındandır. (İng: Ultrasonic Testing)
V
VT (Görsel Muayene)
Malzeme veya bileşenin yüzeyini gözle ya da optik yardımcılar (büyüteç, endoskop, ayna) kullanılarak incelenmesidir. Diğer NDT yöntemleriyle birlikte zorunlu olan temel muayene yöntemidir; sertifika gerektiren tek yöntemdir. (İng: Visual Testing / Visual Inspection)
Bu sözlük, ceres-ndt ekibi tarafından hazırlanmıştır. Eksik gördüğünüz terimler için iletişime geçin.
ceres-ndt ile NDT iş emirleri, raporlar ve personel kayıtlarınızı tek platformda yönetebilirsiniz.